
Düşüncə evi
Türkiyəni duyğulandıran ölüm
Əhməd bəy Ağaoğlunun vəfatının 80 illiyinə həsr olunmuş kitab və böyük mütəfəkkirin həyatından səhifələr
Nigar Ögeday yazır...
Bəzi insanlar dünyadan köçür, amma onların düşüncələri, mübarizələri və millətləri üçün gördükləri işlər zamanın fövqündə yaşayır. Əhməd bəy Ağaoğlu da belə şəxsiyyətlərdəndir. Onun həyatı yalnız bir insanın ömür hekayəsi deyil, Azərbaycan və Türkiyənin ortaq tarixinin, Türk dünyasının fikir və mübarizə tarixinin mühüm səhifəsidir.
Vilayət Quliyevin “Türkiyəni duyğulandıran ölüm” kitabı böyük mütəfəkkirin vəfatının 80-ci ildönümünə həsr olunub. Kitabda Əhməd bəy Ağaoğlunun vəfatı münasibətilə dövrün türk mətbuatında dərc edilmiş vida yazılarından seçmələr toplanıb.
Bu yazıları oxuduqca insan Əhməd bəy Ağaoğlunun yalnız tarix kitablarında adı çəkilən bir şəxs olmadığını, vaxtilə Türkiyənin ictimai və fikir həyatında nə qədər böyük iz buraxdığını daha dərindən hiss edir.
Bir məzarın qarşısında yaşanan duyğular
Əhməd bəy Ağaoğlunun məzarı İstanbulun Feriköy qəbiristanlığındakı ailə məzarlığındadır.
İllər öncə İstanbulda haraları ziyarət etməli olduğumu düşünərkən, Azərbaycan və Türkiyədə tanınan jurnalist Sevil Nuriyeva mənə İstanbulda getməli olduğum çox önəmli yerləri tövsiyə etmişdi. Onun mənə dediyi sözlərdən biri xüsusilə yaddaşımda qaldı: hər bir azərbaycanlı Əhməd bəy Ağaoğlunun məzarını ziyarət etməlidir.
O söhbətdən bir neçə ay sonra ilk dəfə rəhmətlik millət vəkilimiz Qənirə Paşayeva ilə birlikdə Feriköy qəbiristanlığına getdim. Əhməd bəy Ağaoğlunun və Azərbaycanın istiqlal tarixində adı olan bəzi qurucularımızın məzarlarını ziyarət etdik.
Ağaoğlunun məzarının qarşısında keçirdiyim duyğuları sözlə ifadə etmək çətindir. Çünki qarşında sadəcə bir məzar dayanmır. Qarşında Şuşadan çıxaraq böyük bir fikir yolunu keçmiş, Azərbaycan və Türkiyənin tarixində iz qoymuş bir insanın son mənzilini görürsən.
O gün məzarın qarşısında keçirdiyim hisslər indi Vilayət Quliyevin “Türkiyəni duyğulandıran ölüm” kitabını oxuyarkən yenidən yaşandı.
Kitabda həmin dövrün qəzetlərində Əhməd bəy Ağaoğlunun vəfatı ilə bağlı yazılanları oxuduqca, illər əvvəl Feriköydə məzarının qarşısında yaşadığım o ağır və dərin duyğular sanki yenidən qayıtdı.
İnsan bir şəxsiyyətin ölümündən sonra onun haqqında yazılan sözləri oxuyanda anlayır ki, bəzi insanların qiyməti onların sağlığında olduğu qədər, hətta bəzən ölümündən sonra daha aydın görünür.
Əhməd bəy Ağaoğlunun məzarını ziyarət etmək mənim üçün sadəcə bir qəbiristanlıq ziyarəti deyildi. Bu, Azərbaycan tarixinin bir parçasına, böyük bir fikir adamının xatirəsinə ehtiram idi.
Bəlkə də Sevil Nuriyevanın illər əvvəl dediyi “hər bir azərbaycanlı Əhməd bəy Ağaoğlunun məzarını ziyarət etməlidir” sözlərinin mənasını həmin gün daha dərindən anladım.
Çünki tarix yalnız kitab səhifələrində yaşamır. Tarix bəzən bir məzar daşında, bir qəbiristanlığın səssizliyində, bir insanın xatirəsində və illər sonra oxuduğun bir qəzet yazısında qarşına çıxır.
Şuşadan başlayan böyük fikir yolu
Əhməd bəy Ağaoğlu 1869-cu ildə Şuşada dünyaya gəlib. O, Azərbaycan mühitində yetişmiş, təhsil və fəaliyyət yolu ilə Qafqazdan Avropaya, oradan da Osmanlı Türkiyəsinə uzanan geniş bir fikir dünyası qazanmışdı.
Jurnalist, publisist, siyasətçi, hüquqşünas və pedaqoq kimi fəaliyyət göstərən Ağaoğlu həm Azərbaycanın, həm də Türkiyənin ictimai-siyasi həyatında mühüm rol oynayıb.
Onun düşüncələrinin mərkəzində milli kimlik, azadlıq, maarifçilik, hüquq və cəmiyyətin tərəqqisi dayanırdı. O, milli birliyi vacib sayır, parçalanmanın türk və İslam dünyasına zərər verdiyini düşünürdü.
Ağaoğlu üçün millətə xidmət yalnız duyğusal bağlılıq deyildi. Bu xidmət düşünməyi, öyrənməyi, yazmağı və cəmiyyət qarşısında məsuliyyət daşımağı tələb edirdi.
Atatürklə münasibətləri
Əhməd bəy Ağaoğlunun həyatında Mustafa Kamal Atatürklə münasibətləri də xüsusi yer tutur.
Onların arasında milli ideallar baxımından mühüm ortaq cəhətlər vardı. Lakin bütün məsələlərdə eyni düşünmürdülər. Xüsusilə siyasi idarəçilik və çoxpartiyalı həyat məsələlərində fikir ayrılıqları yaşanmışdı.
Ağaoğlu liberal düşüncəyə və siyasi azadlıqlara böyük əhəmiyyət verirdi. Buna görə də Türkiyədə çoxpartiyalı siyasi həyatın qurulması cəhdlərində iştirak etmişdi.
Lakin fikir ayrılığı onun Atatürkün tarixi roluna münasibətini aradan qaldırmamışdı. Atatürkün vəfatı Ağaoğlu üçün də ağır itki olmuşdu.
Bu münasibətin ən maraqlı tərəfi də budur: iki böyük şəxsiyyət eyni məsələlərə həmişə eyni pəncərədən baxmasalar da, bir-birlərinin tarixi və intellektual çəkisini dərk edirdilər.
Övladlarında davam edən bir irs
Əhməd bəy Ağaoğlunun övladları da onun yaratdığı fikir və təhsil mühitinin təsirini daşıyan tanınmış şəxslərə çevrildilər.
Qızı Sürəyya Ağaoğlu Türkiyənin ilk qadın vəkillərindən biri kimi hüquq tarixində iz qoydu. O, qadınların ictimai və peşə həyatında daha fəal iştirak etməsi istiqamətində çalışdı.
Oğlu Səməd Ağaoğlu isə yazıçı, hüquqşünas və siyasətçi kimi tanındı. Onun əsərləri və xatirələri həmin dövrün siyasi və ictimai həyatını öyrənmək baxımından mühüm mənbələr sırasındadır.
Beləliklə, Ağaoğlunun irsi yalnız yazdığı kitab və məqalələrdə deyil, yetişdirdiyi övladların həyatında da davam etdi.
“Türkiyəni duyğulandıran ölüm”
Vilayət Quliyevin kitabının ən təsirli tərəfi mənim üçün məhz budur: Ağaoğlunun vəfatından sonra Türkiyənin müxtəlif qəzetlərində onun haqqında yazılanları bir arada oxumaq mümkündür.
Bu yazılar bir insanın ölüm xəbərindən daha artıqdır. Onlar bir dövrün Əhməd bəy Ağaoğluna necə baxdığını göstərən tarixi yaddaşdır.
Mən həmin yazıları oxuyarkən Feriköy qəbiristanlığında Ağaoğlunun məzarının qarşısında dayandığım günü xatırladım. Bir tərəfdə illərin səssizliyi içində dayanan məzar, digər tərəfdə isə onun vəfatı zamanı yazılan qəzet səhifələri...
Aradan onilliklər keçməsinə baxmayaraq, hər ikisi eyni həqiqəti söyləyir: bəzi şəxsiyyətlər ölümündən sonra da yaşamağa davam edir.
Əhməd bəy Ağaoğlu da belə şəxsiyyətlərdəndir.
Onun məzarını ziyarət etmək, əsərlərini oxumaq, düşüncələrini öyrənmək və adını gələcək nəsillərə çatdırmaq Azərbaycan tarixinin bu böyük oğluna olan ehtiramın bir ifadəsidir.
Mənim üçün Vilayət Quliyevin “Türkiyəni duyğulandıran ölüm” kitabı yalnız bir kitab deyil. O, illər əvvəl Feriköydə yaşadığım bir duyğunu yenidən mənə yaşadan, Əhməd bəy Ağaoğlunu başqa bir tərəfdən tanıdan və bir daha düşündürən əsər oldu.
Bəzən bir kitab insanı keçmişə aparır.
Bəzən bir məzar insanı tarixlə üz-üzə qoyur.
Bəzən isə bir insanın ölümündən illər sonra yazılmış qəzet yazıları onun əslində nə qədər böyük iz buraxdığını göstərir.
Əhməd bəy Ağaoğlunun hekayəsi də məhz belədir.
Şuşada başlayan bir ömür İstanbulda sona çatdı, amma onun düşüncələri Azərbaycan və Türkiyənin ortaq yaddaşında yaşamağa davam etdi.
