bazar ertəsi, 16 noyabr 2026
Söz Sav

Vətənə çatanadək

Bir deportasiya körpəsinin hekayəsi

Namiq Muradov yazır...
Dünyaya göz açdığımız yer bəzən bizim ilk vətənimiz, ilk beşiyimiz olur. İnsan doğulduğu torpağın havasını ilk nəfəsində, suyunu ilk qurtumunda, adını isə ilk dəfə ata-anasının dilindən duyur. Mənim taleyim isə başqa cür yazılıbmış...
Mən ilk nəfəsimi doğma bir evdə, isti bir beşikdə deyil, soyuq bir qatar vaqonunda almışam. 1988-ci il dekabrın 20-də, Qərbi Azərbaycanın Qafan rayonundan zorla didərgin salınan soydaşlarımızın arasında, soyuq qışın qoynunda, köç qatarında dünyaya gəlmişəm. Mənim doğum şəhadətnaməmdə bir tarix yazılıb. Amma taleyimin ilk səhifəsində bir tarixdən daha artıq olan bir həqiqət var: mən doğma torpağımı görmədən onun həsrəti ilə doğulmuşam.
Qafandan çıxmağa məcbur edilən o köç karvanında dünyaya gələn bir körpə üçün dünya bəlkə də yalnız bir qatar vaqonundan ibarət idi. Amma həmin vaqonun dəmir divarları arasında bir ailənin qorxusu, bir xalqın ağrısı və bir nəslin yurd həsrəti vardı. Mən o gün yalnız həyata gəlmədim. Mən bir həsrətin içində doğuldum.
MƏNİM ÜÇÜN XATİRƏDƏ DOĞULAN YURD — QAFAN
Mən Qafanı heç vaxt görməmişəm.
Onun dağlarına baxmamışam, bulaqlarından su içməmişəm, səhərlərini açıq səmasında qarşılamamışam. Çaylarının səsini, küləyinin nəfəsini, torpağının qoxusunu öz yaddaşıma yaza bilməmişəm. Amma qəribədir ki, insan bəzən görmədiyi bir yeri gördüyü yerlərdən daha çox sevə bilir.
Mən Qafanı uşaqlıqdan Tamam nənəmin, Əli babamın və Xanış babamın xatirələrində tanımışam. Onlar danışdıqca mənim gözlərim qarşısında görünməyən bir yurd canlanırdı. Dağlar yüksəlirdi, dərələr uzanırdı, bulaqlar çağlayırdı. Nənəmin səsində Qafanın havası, babalarımın sözlərində isə onun torpağının qoxusu vardı.
Onlar Qafandan danışanda səslərində qəribə bir dəyişiklik hiss olunurdu. Sanki illərin arxasında qalan bir yurd birdən-birə yenidən qarşılarında dayanırdı. Qafanın dağlarından, yaylaqlarından, buz kimi bulaqlarından, insanlarının doğmalığından danışardılar. Mən isə uşaq ağlımla düşünərdim: Görəsən, insan görmədiyi bir yer üçün necə belə darıxa bilər?
İllər keçdikcə bu sualın cavabını öz içimdə tapdım.
Çünki vətən yalnız gözlə görülən torpaq deyil. Vətən həm də yaddaşda yaşayan bir addır, nəsildən-nəslə ötürülən bir xatirədir. Vətən bəzən insanın heç vaxt getmədiyi, amma ruhunun bir parçasını həmişə orada hiss etdiyi yerdir. Mənim Qafanda qoyduğum ilk izlər ayaqlarımın deyil, ailəmin yaddaşının izləridir.
QAFANDAN HƏÇƏTİYƏ UZANAN YOL
Mənim əslim Qafan rayonunun Qatar kəndinə bağlıdır.
Lakin bizim köç tariximiz yalnız 1988-ci ildən başlamır. Bu tarixdən çox-çox əvvəl ailəmiz yurd itkisi, qorxu və məcburi köç ağrısı ilə üz-üzə qalıb. Nəsildən-nəslə ötürülən xatirələrə görə, ulu babam erməni millətçi silahlı dəstələrinin törətdiyi zorakılıq və təqiblər qarşısında ailəsini qorumaq üçün doğma Qatar kəndini tərk edərək Qafanın Həçəti kəndinə köçməyə məcbur olub.
Qatar kəndindən Həçətiyə uzanan yol bizim ailə üçün sadəcə bir köç yolu deyildi. O yol bir yurdun itirilməsi, başqa bir yerdə yenidən həyat qurmaq cəhdi idi.
İnsan doğulduğu evi tərk edə bilər. Amma doğulduğu torpağın xatirəsini özü ilə aparır.
Ulu babam da özü ilə yalnız ailəsini deyil, doğma yurdunun xatirələrini, həyətinin nəfəsini, torpağının qoxusunu aparmışdı. Həçəti onların sığındığı yeni ümid oldu. Amma zaman göstərdi ki, bu ağrı bizim nəslin taleyində hələ sonuncu səhifə deyilmiş.
QANLA YAZILAN ÜÇ SƏHİFƏ
Mənim ailə tarixim yalnız bir deportasiya ilə məhdudlaşmır. Nəsildən-nəslə ötürülən xatirələrdə müxtəlif dövrlərin ağır izləri yaşayır.
1905–1906-cı illərin hadisələri Cənubi Qafqazın, o cümlədən Zəngəzur bölgəsinin tarixində qanlı qarşıdurmalar və kütləvi zorakılıqla yadda qalıb. Ailə yaddaşımızda da həmin illər ulu babalarımızın doğma Qatar kəndini tərk etməsinə səbəb olan faciəli hadisələrin başlanğıcı kimi yaşayır.
1918–1920-ci illərdə bölgədə baş verən silahlı qarşıdurmalar, qırğınlar və yaşayış məntəqələrinin dağıdılması xalqımızın yaddaşında dərin izlər buraxıb. Zəngəzur və Qafan bölgəsində yaşayan azərbaycanlı ailələrin həyatına da bu hadisələrin ağır təsiri olub.
Və nəhayət, 1988-ci il.
Bu tarix mənim üçün yalnız tarix kitablarında yazılan bir il deyil. Bu, mənim taleyimin başlanğıc nöqtəsidir. Mən həmin deportasiyanı ana bətnində yaşamışam. Mənim üçün sürgün xatirəsi sonradan eşitdiyim bir hekayə deyil. O hekayənin ilk səhifəsi mənim dünyaya gəldiyim gün yazılıb.
Nəsillər boyu yaşanan ağrılar bir-birinə qarışaraq mənim yaddaşımda tək bir hissə çevrilib:
Qafan həsrəti.
QAFANDAN UZAQDA DOĞULAN KÖRPƏ — VƏTƏN HƏSRƏTİ İLƏ BAŞLAYAN ÖMÜR
1988-ci il dekabrın 20-si.
Qışın ən soyuq günlərindən biri...
Soydaşlarımızın doğma yurdlarından didərgin salındığı, insanların nəyi varsa geridə qoyaraq naməlum istiqamətə üz tutduğu ağır günlər. Həmin köç qatarının vaqonlarından birində mən dünyaya gəlmişəm.
Bu gün geriyə baxanda düşünürəm: bir uşağın dünyaya gəlməsi həyatın ən gözəl möcüzələrindən biridir. Amma mənim dünyaya gəlişim kədərin, qorxunun və ümidsizliyin içində baş verib. Anam üçün həmin an nə qədər ağır olub, bunu sözlə ifadə etmək çətindir. Soyuq vaqon, ağır yol, qeyri-müəyyənlik və qarşıda nə ilə üzləşəcəyini bilməmək... Mən isə bütün bunlardan xəbərsiz, həyata tutunmağa çalışan balaca bir körpə idim.
Qatar Bakıya çatanda belə sınaqlar bitmədi. Məni Bakıdakı xəstəxanada müayinə edən həkimlər vəziyyətimin ağır olduğunu, çox zəif olduğumu və yaşamaq şansımın azaldığını bildirmişdilər. Həmin an ailəm üçün bir körpənin taleyi ilə bağlı ən ağır gözlənti başlamışdı.
Amma həyat bəzən ən ağır məqamda öz sözünü deyir.
Mən yaşadım.
Bəlkə də buna görə mənim həyatımın ilk səhifəsi bir möcüzə ilə başladı. Mənim üçün bu möcüzə yalnız yaşamaq deyildi. Bu, bir gün doğma torpağın adını daşıyan həmin həsrəti özümlə gələcəyə aparmaq idi.
Mən nifrətlə böyümədim. Əksinə, içimdə bir sevgi böyüdü. Qafanı görmək, babalarımın danışdığı küçələrdə, dağlarda, kəndlərdə bir gün azad insan kimi addımlamaq sevgisi.
Mənim üçün illərin ağrısına cavab nifrət deyil. Mən o ağrının içindən sevgini, yaddaşı və yaşamaq iradəsini seçmişəm.
Mənim üçün ən böyük cavab yaşatmaqdır. Torpağın xatirəsini yaşatmaq, adı unutdurmamaq, nəsillərin yaddaşını qorumaq və bir gün doğma yurda qayıdaraq həmin torpaqlarda yenidən həyatın səsini eşitməkdir.
Çünki mənim arzum keçmişin yaralarını yenidən açmaq deyil, gələcəyin qapılarını açmaqdır.
Bir gün Qafanın torpağına ayaq basmaq, nənəmin, babalarımın xatirələrində yaşayan yollarla addımlamaq və illərdir içimdə daşıdığım həsrəti doğma torpağın nəfəsi ilə susdurmaq istəyirəm.
Bəlkə də insanın ən böyük qələbəsi itirdiyi yurdu yaddaşında yaşatmaq və bir gün ona sevgi ilə qayıda bilməkdir.
RUHUMUN VƏTƏNƏ QAYIDIŞI
Bu gün mən özümə və dünyaya bir həqiqəti inamla deyirəm:
Mən vətənsiz deyiləm.
Mənim vətənim yalnız doğulduğum şəhərdən ibarət deyil. Mənim vətənim babalarımın izi qalan torpaqlardır.
Qafan mənim yaddaşımdır.
Qatar mənim kökümdür.
Həçəti mənim nəslimin sığınacaq xatirəsidir.
Mən həmin torpaqları gözlərimlə görməmişəm. Amma onların adı mənim uşaqlığımın bütün səhifələrində olub. İllər əvvəl bir qatarın soyuq vaqonunda başlayan həyat yolum bu gün məni başqa bir nöqtəyə gətirib. O vaxt mənim üçün dünya bir vaqonun dar pəncərəsindən görünürdü. Bu gün isə mən həmin pəncərədən uzaqlara baxıram. Və inanıram ki, bir gün o yol məni Qafanın dağlarına aparacaq.
Bir gün nənəmin danışdığı bulaqları öz gözlərimlə görəcəyəm. Bir gün Tamam nənəmin, Əli və Xanış babalarımın xatirələrində yaşayan o yerlərin yollarında addımlayacağam. Bəlkə də o gün dağlara baxıb sakitcə deyəcəyəm:
“Mən gəldim.”
Çünki insanın Vətənə qayıdışı yalnız ayaqların torpağa dəyməsi deyil. Bu, illərlə qəlbində daşıdığın bir həsrətin susmasıdır. Bu, nənənin yarımçıq qalan xatirələrinin tamamlanmasıdır. Bu, babalarının danışdığı bir yurdun nəhayət gözlərinin qarşısında gerçəyə çevrilməsidir.
Mən 1988-ci ilin soyuq qışında, deportasiya qatarında dünyaya gəlmişəm. Taleyim relslərin üzərində başlayıb. Amma inanıram ki, taleyimin ən gözəl səhifəsi bir gün doğma Qafanın torpağında yazılacaq.
Çünki mənim üçün Qərbi Azərbaycan yalnız keçmişin xatirəsi deyil. O, nəsildən-nəslə ötürülən yurd yaddaşıdır. Və insanın yaddaşında yaşayan Vətən heç vaxt itmir.
Mən Qafanı görmədən sevmişəm. Görmədən tanımışam. Görmədən ona həsrət qalmışam. İndi isə bir arzunu özümlə daşıyıram:
“Bir gün o torpaqlara qayıdıb, babalarımın izləri üzərində dayanmaq və illər əvvəl qatar vaqonunda başlayan ömür yoluma doğma torpağın üzərində yeni bir səhifə açmaq.”
Bəlkə də mənim əsl qayıdışım məhz o gün başlayacaq.
Vətənə çatanadək...

Şərhlər (0)

Şərh yazın

Şərhlər redaksiya təsdiqindən sonra dərc olunur.